Coğrafya – Türkiye’nin Yüzey Şekilleri

KPSS Coğrafya Konu Anlatımı – Türkiye’nin Yüzey Şekilleri Her yıl ortalama 2 veya 3 soru çıkmaktadır  

  • TÜRKİYE’NİN YÜZEY ŞEKİLLERİ
  • Türkiye 3.jeolojik zamanda tamamen belirgin hale gelmiştir. Öncesinde Tetis Denizi vardı.

 

  • 1.Jeolojik zamanda, masifler(sert kara kütleleri) oluştu.(Kırşehir, Bitlis, Yıldız Dağları, Menteşe, Zonguldak taş kömür yatakları)
  • 2.Jeolojik zamanda, peneplenler oluştu
  • 3.Jeolojik zamanda, K.Anadolu ve Toros Dağları, Volkan dağları, Linyit, petrol, bor, tuz yatakları, platolar oluştu.
  • 4.Jeolojik zamanda, İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Ege Denizi
  • Türkiye Genç ülke olduğu için,
  • *Akarsular denge profiline ulaşmamıştır
  • *Deprem riski fazladır
  • *Kırıklı ve kıvrımlı araziler fazladır.
  • Türkiye’nin Dağları
  • —-OROJENİK DAĞLAR——
  • a)Kıvrımlı Dağlar(antiklinal-senklinal)
  • Yan basınçların etkisiyle tortul tabakların kıvrılması sonucu oluşur.
  • Kuzey Anadolu ve Toros Dağları
  • b)Kırıklı Dağlar(horst-graben)
  • Deprem riski yüksektir,sıcak su kaynakları bulunur
  • Kaz, madra, yunt, boz, aydın, menteşe (EGE )
  • Nur Dağları(amanos) <hatay çevresinde> (AKDENİZ)
  • ——VOLKANİK DAĞLAR————–
  • *En fazla volkanik dağ İÇ ANADOLU’da bulunur.(erciyes, melendiz, hasan, karacadağ, karadağ)
  • —-D.anadolu > B.Ağrı, Tendürek, Süphan, Nemrut, K.Ağrı>SANAT
  • —-Güney Doğu Anadolu > Karacadağ
  • !!!!-Ege  > Kula Dağları > En genç oluşumlu volkanik dağ !!!!
  • —-Marmara> Uludağ
  • !!!!-Karadeniz ve Akdeniz’de volkanik dağ bulunmaz.!!!
  • Volkanik dağ bulunan yerlerde ;
  • *tarım arazileri verimlidir(magma mineral deposudur)
  • *Deprem riski vardır,sıcak su kaynakları yaygındır
  • KIYI OVALARI
  • Amik,Köyceğiz,Antalya,Finike,Serik,Dalaman gibi ovalar delta ovası değildir.Sadece Kıyı Ovasıdır.
  • Delta ovaları ; Bakırçay,Gediz,B.Menderes,K.Menderes, Çukurova,Silifke,Bafra,Çarşamba
  • Delta oluşumu için -Akarsular bol alüvyon taşımalı,kıyı derinliğinin az olması lazım,kıyıda güçlü akıntılar olamyacak,gelgit etkisi az olacak,kıta sahanlığı geniş olmalı
  • !!!NOT: Çukurova en büyük delta ovasıdır !!!
  • İÇ OVALAR
  • Tektonik ovalar; iç kuvvetlerin etkisiyle çökme sonucu oluşur.Deprem riski vardır.Türkiye’de en çok tektonik ova bulunur.
  • Karstik ovalar (polye); kalker,jips ve kayatuzu gibi kolay eriyen kayaçların bulunduğu alanlarda oluşur.
  • KARSTİK ŞEKİLLER :  Lapya < dolin < uvala < polye
  • AKDENİZ (TAKKE); tefenni, Acıpayam, kestel, Korkuteli, elmalı
  • EGE; tavas, çiğil, muğla
  • Volkanik ovalar; lavların tektonik çukurları doldurmasıyla oluşur.
  • Kayseri(develi)ovası,Erzurum ovası
  • AKARSULAR
  • -Dört mevsim farklı yağış miktarları olduğu için yağış miktarı olduğu için rejimleri düzensizdir. (ilkbaharda kar erimesi sebebiyle debileri artar)
  • -Akış hızları ve aşındırma güçleri fazladır.
  • -Ulaşıma elverişli değildir.(bartın çayı hariç)
  • -Boyları kısadır.
  • -Doğu-batı yönünde akar genel olarak.
  • -Turizm potansiyeli yüksektir.(çoruh,Manavgat akarsularında rafting yapılır)
  • Türkiye’de doğup yurt dışına dökülen akarsular
  • Fırat,dicle >> basra körfezine
  • Aras,kura,Arpaçay>> hazar gölü
  • Yurt dışında doğuğ Türkiye’ye dökülen akarsular
  • Asi>>akdeniz
  • Meriç>> ege denizi
  • Not: En uzun akarsu KIZILIRMAK 1335 km
  • Denge Profili: Akarsuyun kaynağı ile ağız kısmının aynı seviyeye gelmesi olayıdır.
  • Türkiye’de denge profiline en yakın akarsular EGE BÖLGESİ akarsularıdır.
  • HAVZALAR
  • Akarsular suyunu denize ulaştırıyorsa Açık havza, ulaştıramıyorsa Kapalı havzadır.
  • İç Anadolu kapalı havzası; tuz gölü, konya kapalı havzası, Akşehir gölü, afyon , (en büyük kapalı havza alanı)
  • Göller yöresi kapalı havzası,
  • Van Gölü kapalı havzası,
  • Aras ve Kura kapalı havzası (hazar denizine dökülmesine rağmen hazar denizinin okyanusa çıkışı olmadığı için kapalı havza sayılır)
  • TÜRKİYE’NİN GÖLLERİ
  • DOĞAL GÖLLER
  • 1-Tektonik göller-En çok Marmara Bölgesinde bulunur. Beyşehir, ulubat, eğridir, Akşehir, burdur, manyas, sapanca, tuz, iznik, eber,hazar (Beyşehir ve eğridir göllerinde karstik aşınmalarda görülür)
  • 2-Karstik göller- kestel, karagöl ,salda, avlan, suğla, elmalı, Kızılören
  • 3-Buzul göller-kaçkar ,ağrı, süphan, uludağ, erciyes, bey,bolkar dağlarının üst kısımlarında görülür
  • 4-volkanik göller, nemrut ,acı, gölcük , meke tuzlası
  • 5-Set göller
  • a-Volkanik set göller—van gölü ve çevresindeki haçlı, balık, çıldır, erçek gölü ( bahçeVAN)
  • b-Alüvyon set gölleri——–EGE> bafa (çamiçi) ve Marmara,——KARADENİZ > uzungöl, —–İÇ ANADOLU >mogan,emür—— AKDENİZ >Köyceğiz
  • c-Kıyı Set gölleri(lagün) koy ya da körfezin önünün dalgaların sürüklediği malzemelerle kapanması sonucu oluşur.
  • Marmara> Büyük ve küçük Çekmece,Durusu(terkos)
  • d-Heyelan Set gölleri— Sera,tortum,abant,Yedigöller
  • YAPAY GÖLLER> Baraj gölleridir.
  • PLATOLAR
  • En fazla İÇ ANADOLU da görülür. (Cihanbeyli, haymana, uzunyayla, obruk, bozok)
  • —-Akdeniz’de Teke ve Taşeli (karstik plato)
  • *En alçak plato Marmara’da Çatalca-Kocaeli platosudur.
  • *En yüksek plato Erzurum-Kars Platosudur.
  • RÜZGARLARIN OLUŞTURDUĞU YER ŞEKİLLERİ
  • En fazla Konya-karapınar, Nevşehir-ürgüp, göreme ve Zelve vadisinde görülür.
  • DALGA VE AKINTILARIN OLUŞTURDUĞU YER ŞEKİLLERİ
  • Aşındırma etkisiyle>>
  • falez (yalıyar) (d. Ve b. Karadeniz kıyıları ile batı akdeniz)
  • Biriktirme etkisiyle>>
  • kıyıoku (-kıyı kordonu- Çukurova,ege ve g.marmara) ,
  • lagün ( b. Ve k. Çekmece,durusu(terkos))  ,
  • tombolo (-saplıada- erdek kapıdağ yarımadası, sinop inceburun)
  • TÜRKİYE’NİN KIYI TİPLERİ
  • a) Enine kıyı –ege denizi kıyıları (doğal liman ve körfez fazladır)
  • b) boyuna kıyı—karadeniz ve akdeniz(kıta sahanlığı dar )
  • c) ria kıyı—haliç bölgesi, İstanbul ve Çanakkale boğazları, g.batı ege kıyıları —doğal iman için en uygun kıyı tipidir.
  • d) dalmaçya kıyı- teke yarımadası fethiye, dalyan, Kaleköy, Finike
  • e) limanlı kıyı—b. Ve k . çekmece ,terkos
  • NOT: Türkiye’de fiyord, skayer, mercan, haliç tipi kıyı bulunmaz.
  • TOPRAK ÇEŞİTLERİ
  • a)YERLİ TOPRAKLAR
  • Laterit topraklar—Doğu karadeniz (Laterit -> aşırı yıkanmış tuz ve kireç oranı düşük çay tarımına uygun topraklardır)
  • Podzol topraklar—batı karadeniz (Podzol -> asit oranı yüksek verimsiz topraktır)
  • Kahverengi Orman Toprakları—Orta karadeniz
  • Terra-Rossa Toprakları- Akdeniz (terra-rossa -> kızıl renkli topraklardır)
  • Çernozyom(kara toprak) –erzurum –kars yöresinde bulunur.(çernozyom-kara toprak -> en verimli topra çeşididir)
  • Kestane renkli Step Toprakları—İç bölgelerde görülür
  • Çöl toprakları- tuz gölü
  • Tundra toprakları Türkiye de görülmez
  • b)TAŞINMIŞ TOPRAK
  • Alüvyal topraklar- delta ovalarda görülür
  • Kolüvyal topraklar—dağ eteklerinde görülür
  • Lös—G.doğu Anadolu da görülür
  • Moren—Çakıl yığınlarıdır.. Türkiye de sadece yüksek dağlık bölgelerde görülür.
  • YER ALTI SULARI VE KAYNAKLARI
  • a)Yamaç kaynak—dağlık arazilerde görülür. Karadeniz ve d.anadolu da yaygındır
  • b)Artezyen kaynak—geçirimsiz tabakaların altında insanlar tarafından yeryüzüne çıkartılmasıyla oluşur. tarımın yapıldığı yerlerde yaygındır.. İç Anadolu,ergene, Çukurova,ege kıyıları, g.doğu,muş,malatya
  • c)Fay kaynak—ege ,d.anadolu ve kuzey Anadolu fay hatları boyunca mevcuttur.
  • d)Karstik kaynak—akdeniz de yaygındır. suları soğuk ve kireçlidir.
  • Türkiye de gayzer kaynağı yoktur.
  • DOĞAL AFETLER
  • Heyelan(toprak kayması)>>en çok KARADENİZ de görülür(en fazla ilkbaharda yaşanır)
  • Killi toprak-depremler,kar erimeleri,yerçekimi ve tabakaların dizilişi heyelanda etkilidir.
  • Erozyon>> En çok İÇ ANADOLU’da görülür(sağanak yağışlar ve bitki örtüsü yoksunluğu sebebiyle)
  • Toprağın üst kısmının akarsular,sel ve rüzgarın etkisiyle süpürülmesi sonucu oluşur.
  • Oluşmasına neden olanlar -Bitki örtüsünün tahribi, eğim, meraların tahribi, nadas, tarlaların yanlış sürülmesi, anız yakılması, yağış rejiminin düzensizliği
  • Erozyonu Önlemek için— nöbetleşe ekim , ağaçlandırma yapmak, halkı bilinçlendirmek, taraçalandırma
  • ÇIĞ>> en çok DOĞU ANADOLU ‘da(hakkari bölümü)
  • DEPREM>> KAF,BAF,GAF birinci derece deprem alanlarıdır.Türkiye’de en çok tektonik deprem görülür.
  • -Konya, Karaman, taşeli platosu, Mardin eşiği, ergene havzası deprem riski az olan yerlerdir.
  • SEL ve TAŞKIN >> Sel en fazla İÇ ANADOLU  da (sağanak yağış ve ani kar erimeleri) Taşkın, en fazla Karadeniz ve Marmara’da görülür.(meriç, bartın çayı, bakırçay, k.ve b menderes,gediz )
  1. süheyla 11/08/2014
    çok teşekkür ederim harika ders notları :)

Soru sormak için giriş yapın veya Siteye kayıt olun

Memur Alımları, İlanlar, Haberler ve duyurular